از لیبرالیسم تا نولیبرالیسم

حسب دگرگونی های مربوط به «کالای جهانگیر» ازهم متمایز کرد. مرحله سوداگری را صنعت پشم متمایز می کند، سرمایه داری صنعتی را صنعت پنبه و نخ ریسی، امپریالیسم را صنایع سنگین و سرمایه داری متاخر را کالاهای بادوام مصرفی مانند خودروها و آلات الکتریکی. مرحله جدیدی از سرمایه داری متاخر در دهه ۱۹۸۰ آغاز شد که طی آن «اطلاعات» مبدل به کالای جهانگیر شد.

این دگرگونی ها اساسا متناظرند با تحول وتوسعه قدرت تولید و دگرگونی های روبنای سیاسی را می توان براین اساس تبیین کرد؛ لیکن از چنین منظری، نمی توان به درک ساختار تکرارشونده ای که اشاره کردم نایل شد. دراین میان، می توان گفت ایمانوئل والرشتاین بود که دولت را از نو به مثابه عاملی که دوشادوش سرمایه حضور دارد، وارد بحث کرد. او به این ترتیب دگرگونی های تشکل های اجتماعی را از منظر نظام جهانگیری که توسط دولت و سرمایه قوام یافته است، بررسی کرد. از این طریق، او نتیجه گرفت که تاریخ نظام جهانگیر مدرن را برحسب چرخش هایی درنظرگیرد که طی آن شکلی از دولت، سیادت یا قیادت (هژمونی) را از شکلی دیگر می گیرد. سابق بر این، مارکسیست ها قرن نوزدهم را مرحله ای می دانستند که بارزه اش لیبرالیسم بود و حال آنکه در اواخر قرن نوزدهم، چرخشی به جانب امپریالیسم روی داد. درواقع، لیبرالیسم (سیاست های تجارت آزاد)، همان مشی سیاسی بریتانیا بود. اگر ویژگی سرشت نمای قرن نوزدهم را بتوان با مشی اقتصادی بریتانیا توصیف کرد، به آن سبب است که بریتانیا آن زمان قائد سرمایه داری جهانی به شمار می آمد.

لیبرالیسم مشی ای سیاسی اقتصادی است که قائدی (هژمونی) آن را به کار می گیرد. اگر چنین باشد، لیبرالیسم باید در هر دوره امکان پذیر باشد. والرشتاین این طور می اندیشد. از نظر او، فقط سه قائد (هژمون) در اقتصاد جهان گستر مدرن در کار بودند. به عبارت دیگر، فقط سه دولت، لیبرالیسم را پذیرفتند: هلند، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا. در حد فاصل نیمه دوم قرن شانزدهم و نیمه قرن هفدهم، هنگامی که بریتانیا سیاست های سوداگرانه یا حمایتی داشت، هلند کشوری لیبرال بود؛ به لحاظ سیاسی هلند نه سلطنت مطلقه، بلکه جمهوری بود. در واقع، رنه دکارت و جان لاک، هر دو به آمستردام پناه بردند. اسپینوزا هم در آنجا توانست سرایی پیدا کند.

والرشتاین قیادت (هژمونی) را در سه حیطه می جوید: حیطه سازندگی (صنعت)، بازرگانی (تجارت) و سپس حیطه امور مالی. به زعم او، دولت در ابتدا قیادت خود را در حیطه سازندگی مستقر می کند و سپس به سراغ حیطه بازرگانی و مالی می رود. قائد به دولتی اطلاق می شود که در همه حیطه ها دست بالا داشته باشد. لیکن این قیادت دیر نمی پاید. البته دولت دفعتا هم سقوط نمی کند؛ زیرا اگر دولت قیادتش را در حیطه تولید و سازندگی از کف بدهد، باز ممکن است قیادتش در دو حیطه تجاری و مالی برقرار ماند.

فی المثل، هلندی ها حتی پس از آنکه بریتانیا در نیمه دوم قرن هجدهم در حیطه تولیدوصنعت از آنها سبقت گرفت، قیادت در حیطه تجارت و امور مالی را نگاه داشتند. در قرن نوزدهم (طی مرحله موسوم به «لیبرالیسم») بود که بریتانیا به طور کامل بر آنها مسلط شد. لیکن اگر دوره قیادت بریتانیا را لیبرالیسم بنامیم، همین اصطلاح را می توان به دوره قیادت هلند اطلاق کرد.

از طرف دیگر، «سوداگری» به دوران غیاب یک قائد گفته می شود؛ یعنی دوره ای که هلند قیادت را از کف داد و در پی آن بریتانیا و فرانسه برای تصاحب قیادت به رقابت برخاستند. غیاب قائد را در مرحله موسوم به امپریالیسم پس از دهه ۱۸۷۰هم می توان سراغ گرفت؛ زمانی که بریتانیا قیادت را در حیطه صنایع سازندگی از دست داد و آمریکا، آلمان و ژاپن برای تصاحب قیادت مبارزه شان را آغاز کردند. از این منظر، تعجبی ندارد اگر شباهتی میان دو مرحله سوداگری و امپریالیسم یافت شود.

روند «توسعه» در مراحل سرمایه داری را نمی توان روندی تماما خطی شمرد. لازمه این تحولات نه فقط دگرگونی های کالای جهانگیر، بلکه همچنین رکود دیرپای اقتصادی بود. به عبارت دیگر، توسعه سرمایه داری مستلزم تکراری است که ذاتی نظام سرمایه داری است. از طرف دیگر، مستلزم پیکارهایی خونین و تا پای مرگ میان دولت ها برای قبضه قیادت و بنابراین تکراری است که با ذات دولت عجین است. به همین قیاس، مراحل توسعه سرمایه داری جهانی را می توان همچون تکرار مراحل «امپریالیسم» و «لیبرالیسم» در نظر آورد. (بنگرید به جدول)

در این جدول، برای مثال، نظام مبتنی بر «سوداگری» مرحله گذاری است از لیبرالیسم هلندی به لیبرالیسم بریتانیایی؛ یعنی مرحله ای که طی آن هلند در سراشیب سقوط افتاد؛ اما بریتانیا و فرانسه هم هنوز آنقدر قدرت نداشتند که جای آن را بگیرند و لاجرم با یکدیگر پیکار می کردند. همچنین، مرحله «امپریالیسم» پس از ۱۸۷۰با تضعیف بریتانیا همراه بود و کوشش آلمان، آمریکا و ژاپن برای تقسیم مجدد سرزمین هایی که پیش تر در تصرف قوای امپریالیست ماضی بودند.

به این قرار، مراحل توسعه سرمایه داری جهان نه فقط با روند خطی توسعه نیروهای تولیدی، بلکه با برآمدن متناوب «لیبرالیسم» و «امپریالیسم» همراه بودند. از نظر من، این تناوب در چرخه ای ۶۰ ساله تحقق می پذیرد. در نتیجه، تاریخ جهان مدرن از قرار معلوم خود را هر ۱۲۰ سال تکرار می کند. نمی توان با اطمینان گفت که این چرخه ادامه خواهد یافت؛ اما به عنوان فرضیه ای آزمایشی (اکتشافی) خالی از فایده نیست.

مرحله کنونی

دهه ۱۹۹۰ را مرحله «نولیبرالیسم» دانسته اند. غالبا می گویند آمریکا، همانند امپراتوری بریتانیای قدیم، آن چنان قیادتی بر عالَم دارد که سیاست هایش مظهر تمام نمای «لیبرالیسم» است. درست است که آمریکا پیش از ۱۹۹۰ قائد جهان سرمایه داری بود؛ اما از سال های دهه ۱۹۷۰ به لحاظ اقتصادی در سراشیب رکود افتاده بود؛ واقعیتی که پایان نظام «پایه طلا» در اقتصاد در ۱۹۷۱بر آن گواهی می دهد. آمریکا به همان راهی می رود که روزگاری هلند و بریتانیا پیموده بودند: در حالی که آمریکایی در پهنه صنایع تولیدی افت می کند و دیگر دست بالا را ندارد، قیادت خود را در حیطه مالی و تجارت منابع طبیعی از کف نداده است؛ منابعی چون نفت، غلات یا انرژی.

در عصر لیبرالیسم بریتانیایی، جنگ هیچ خطری برای بریتانیا دربرنداشت. بین سال های ۱۹۳۰و ۱۹۹۰ (خاصه در حد فاصل ۱۹۴۵تا ۱۹۷۵)، آمریکا به سان بریتانیای قرن نوزدهم کشوری لیبرال بود. ممالک توسعه یافته سرمایه داری از حمایت آمریکا بهره مند بودند و به واسطه دشمن مشترکی زیرعنوان بلوک شرق (اقمار شوروی سابق) با یکدیگر همکاری می کردند و در داخل مرزهای خود دنباله روی سیاست های حمایت از کارگران و تامین رفاه اجتماعی بودند. گذشته از ظواهر، بلوک شوروی در سطح بین المللی و حزب های سوسیالیست در داخل مرزها، بیش از آنکه تهدیدی برای سرمایه داری جهانی باشند، به تثبیت آن کمک می کردند. از این روی، جنگ سرد عبارت است از مرحله ای در تاریخ «لیبرالیسم» که آمریکا در آن قیادت داشت. از دهه ۱۹۸۰، سیاست های ریگانی یا تاچری، همانند کاهش هزینه های رفاه اجتماعی، آزادگذاری گردش سرمایه، یا کاستن از مالیات ها در ممالک توسعه یافته سرمایه داری اتخاذ می شده اند. این سیاست ها را عموما مشی های نولیبرالی می انگارند؛ ولی این سیاست ها با امپریالیسمی که در دهه ۱۸۸۰ مسلط بود همخوانی ندارند. راستش را بخواهید، در عصر لیبرالیسم ، رفاه اجتماعی در بریتانیا و ایالات متحده مشی ای جاری بود.

لنین تاکید داشت که مراحل امپریالیسم را به لحاظ تاریخی می توان با «صدور سرمایه» توصیف کرد: سرمایه از آن روی دربه در به دنبال بازار جهانی می گردد که بازار داخلی هرگز کفاف آن را نمی دهد. آرنت امپریالیسم دهه ۱۸۸۰ را به منزله رهاشدن دولتی پیوندخورده با سرمایه از یوغ ملت توصیف می کند. دولت با رد تقاضا و خواسته های ملت دست از پشتیبانی کارگران داخلی می شوید و به حمایت اقتصادی و نظامی از سرمایه ای روی می آورد که به خارج صادر شده است. همین روند در مرحله نولیبرالیسم هم روی می دهد.

فرآیند «جهان گستری» در دهه ۱۹۷۰ آغاز شد، آن زمان که کشورهای توسعه نیافته دچار سقوط نرخ سود و رکود مزمن بر اثر اشباع بازار از کالاهای با دوام مصرفی به دنبال توسعه چشمگیر اقتصادهای ژاپن و آلمان گشتند. در نتیجه، سرمایه آمریکایی باید راه خود را به بازار آزاد جهانی پیدا می کرد. این رقابت جهان گستر، اما، بدون توسل به قیادت نظامی ممکن نبود. مرحله کنونی سرمایه داری بیش از آنکه «نولیبرالی» باشد، «نوامپریالیستی» است.

طبق نظر آنتونیو نگری و مایکل هارت، آمریکا در مقام دولتی امپریالیست مانند امپراتوری روم قدیم عمل نمی کرد؛ بلکه در «جنگ خلیج» (۱۹۹۱) درصدد جلب حمایت سازمان ملل متحد بود، آن هم به زعم قیادت بی چون وچرای نظامی اش. اما من نمی توانم با این نظر همداستان باشم که ایالات متحده آمریکا نه «امپریالیسم»، بلکه «امپراتوری» (empire) است. هیچ ملت یا دولتی اگر بکوشد «امپراتوری» شود، چاره ای به جز افتادن در ورطه امپریالیسم ندارد. ۱۰ سال پس از جنگ خلیج، جنگ عراق در عمل خط بطلان کشید بر این تصور که آمریکا نه دولتی امپریالیست، بلکه یک «امپراتور» است: آمریکا بیش از آنکه به دنبال گرفتن تایید سازمان ملل باشد، سیاست «یک جانبه گری» را دنبال می کرد [وبه طور مشخص، «خلع سلاح یک جانبه» را].

بی گمان، نگری و هارت به ایده «امپراتوری آمریکا» اعتقادی ندارند؛ از نظر این دو، «امپراتوری» مکانی است که مکانی ندارد: جایی ناکجا و بی جاست. امپراتوری چیزی به غیر از بازار جهانی نیست. به گفته ایشان، «در حالت مثالی یا آرمانی این سیستم، جایی بیرون از بازار جهانی در کار نیست: قلمرو آن کل جهان را دربرمی گیرد. پس شاید بتوان فرم بازار جهانی را الگویی گرفت برای فهم حاکمیت امپراتوری... در این فضای نرم و منعطف امپراتوری، قدرت هیچ مکان خاص و مشخصی ندارد. قدرت هم در همه جا هست و هم در هیچ جا نیست. امپراتوری یک «او توپیا» است یا راستش یک «ناکجا» یا «لامکان» است».

در این امپراتوری به منزله بازار جهانی، دولت ها هیچ اهمیتی ندارند. نظری مشابه این را در اظهارات مارکس و انگلس در «مانیفست کمونیسم» (۱۸۴۸) می توان یافت؛ آنجا که «مانیفست» پیش بینی می کند تفاوت های میان ملل و دُوَل جملگی به واسطه «مراوده همه جانبه و وابستگی متقابل و عالم گیر ملت ها» رنگ خواهند باخت. این دیدگاه جنبه های مربوط به دولت و ملت را نادیده می گیرد. محض نمونه، انقلاب های ۱۸۴۸به برقراری سرمایه داری دولتی و امپریالیسم در فرانسه و آلمان منجر شد و نه رنگ باختن تفاوت های ملت ها و دولت ها.

امروزه می گویند چارچوب «ملت دولت» ناتوان شده و از پا درآمده است. درست است که رکن ملیت از اعتبار افتاده است؛ اما این به هیچ وجه حاکی از زوال و محو دولت نیست. فقط به خواست و اراده دولت است که یک دولت می تواند با دولتی دیگر متحد یا هم پیمان شود. هرگز دولتی در کار نبوده است که وقتی بقایش به خطر افتاده، از اتحاد یا انقیاد پرهیز کرده باشد. فقط ملت است که در مقام «اجتماع خیالی» از این کار می پرهیزد. نظریه پردازان «اتحاد اروپا» می گویند «اتحادیه اروپایی» از حد دولت های خودفرمان مدرن فراتر می رود. اما همچنان که «ملت دولت» به زور «اقتصاد جهان گستر» به اقلیم وجود درمی آید، اتحاد ناحیه ای یا منطقه ای دولت ها نیز با همین منطق، هستی می یابد. دولت های اروپایی، برای مقابله با آمریکا و ژاپن بود که «اتحادیه اروپا» را تشکیل دادند و قوای نظامی و اقتصادی خود را به یک «اَبَردولت» تفویض کردند. این را نمی توان «نفی» [هگلی] دولت مدرن قلمداد کرد؛ زیرا زیر فشار سرمایه داری جهانی یا بازار جهانی است که دولت ها متحد می شوند و قسمی «دولت بلوک گونه»

(bloc state یا «اتحادیه ای») تشکیل می دهند. «اتحادیه اروپا» نخستین دولت بلوک گونه تاریخ نیست؛ مقدم بر آن، «رایش سوم» آلمان و «بلوک ممالک مشترک المنافع شرق آسیا»ی امپراتوری ژاپن را داریم که هر دو در دهه ۱۹۳۰برای مقابله با «اقتصاد های بلوک واره» بریتانیا، فرانسه و آمریکا مطرح شدند. پیش از جنگ، این دولت های بلوک گونه خود را مظهر غلبه بر «نظام عالم گیر مدرن»، یعنی سرمایه داری و «ملت دولت»، می دانستند. طرح یک اتحادیه اروپایی حتی پیش از ناپلئون هم وجود داشت؛ کمال مطلوب آن «امپراتوری»های قدیم بود، گو اینکه فقط در قالب «امپریالیسم» فرانسوی یا آلمانی فعلیت یافته است.

اروپایی ها در تشکیل اتحادیه اروپا گذشته را از یاد نبرده اند. روشن است که آنها می کوشند قسمی «امپراتوری» را از قوه به فعل درآورند که امپریالیستی نباشد؛ اما «اتحادیه اروپا» چیزی نیست مگر «دولتی بلوک واره» در چارچوب اقتصاد جهان گستر. وضعیت در دیگر نواحی به همین منوال است: امپراتوری های جهان قدیم (چین، هندوستان، عثمانی و روسیه که در نظام عالم گیر مدرن به حاشیه رانده شدند) از نو به صحنه آمده اند.

در هر ناحیه، از آنجا که ملت دولت ها با جدا کردن خود از امپراتوری های جهان گیر شکل گرفتند، در یک سو «تمدنی» هست که همه در آن سهیم اند و در سوی دیگر گذشته ای هست مملو از جدایی ها و پیکارها. دولت ها خاطره های ملی خود را در پرانتز می گذارند و با کاستن از دامنه حاکمیت و خودفرمانی خویش تشکیل یک اجتماع [با معنایی قریب به «امت»: community] می دهند. مع الوصف، این پدیده دقیقا بر اثر فشار سرمایه داری جهان گیری روی می دهد که هم اینک بر همه دولت ها سلطه دارد.

ارنست رنان یک بار اشاره کرده است که برای ساختن یک ملت، فراموش کردن تاریخ ضرورت دارد؛ گفته او درباره تشکیل دولت های بلوک گونه صادق است: دولت بلوک گونه، درست همانند ملت، اجتماعی «خیالی» یا مصنوع است. با افول ایالات متحده آمریکا، این قسم بازگشت امپراتوری ها بیش از پیش نمایان می شود. ما پای در مرحله «امپریالیستی»ای نهاده ایم که در آن هیچ قائدی در کار نیست و امپراتوری ها در راه قبضه قیادت بعدی با هم رقابت می کنند. ۱۲۰ سال پیش، این وضعیت به جنگ جهانی اول ختم شد که ایالات متحده را مبدل به قائد و پیشوای جدید عالم کرد. حال سوال این است: آیا این اتفاق تکرار خواهد شد؟ پاسخ من این است: آری و نه. می گویم «آری»؛ زیرا قطعی است که نزاع میان امپراتوری ها برای قبضه قیادت باز درخواهد گرفت. و می گویم «نه»؛ زیرا بعید است که قائد بعدی از بطن این رقابت ها سربرآورد.

برای نمونه، جووانی اریگی پیش بینی می کند که چین قائد بعدی خواهد بود و قیادت را از ایالات متحده آمریکا خواهد ستاند؛ ولی من با او همداستان نیستم. بدون شک چین و هندوستان غول های اقتصادی خواهند بود که گوی سبقت را از دیگر امپراتوری ها خواهند ربود؛ اما اینکه آیا چین قیادت خواهد یافت یا هندوستان، داستان دیگری است. در وهله اول، ملتی که می خواهد قیادت را به دست گیرد به چیزی بیش از تفوق و استیلای اقتصادی محض نیاز دارد؛ اما دلیل قوی تر آن است که نفس توسعه توان چین و هندوستان، سرمایه داری جهانی را رودرروی پایان کار خویش خواهد نهاد. چرخه ای که درباره اش سخن می گفتم مختص انباشت در نظام سرمایه داری است. وقتی این انباشت به پایان خط برسد، پرونده چرخه تکرار هم بسته خواهد شد.

مارکس فرآیند انباشت سرمایه را با فرمول «M C M» نشان داده است: یعنی مادام که سرمایه افزایش یابد می تواند سرمایه باشد و الا دیگر سرمایه نخواهد بود. سه مقدمه منطقی هست که خودافزایی سرمایه صنعتی را ممکن جلوه می دهند. مقدمه اول این است که منابع طبیعی، بیرون از نظام صنعتی، لایزال و بی پایان اند. مقدمه دوم این است که «منابع انسانی»، بیرون از اقتصاد بازار سرمایه داری، لایزال اند. و این، پتانسیل بی نهایت نیروی کار ارزان و مصرف کنندگان جدید را تضمین می کند. و مقدمه سوم این است که نوآوری های تکنولوژی را حدومرزی نیست. و این قضیه برای ارزش افزوده نسبی، سرمایه صنعتی فراهم می کند.

اما این سه مقدمه به سرعت در حال بی اعتبارشدن اند. در خصوص مقدمه اول باید گفت بطلان آن زمانی آشکار می شود که بحران هایی همچون کسری منابع و انرژی و همچنین بحران های محیط زیست، مانند تغییر شرایط اقلیمی و گسترش بیابان ها و زمین های بایر و لم یرزع روی می دهند. این بحران ها بی گمان حادتر هم خواهند شد. در مورد مقدمه دوم، وقتی ملت های وابسته به کشاورزی که از قضا پرجمعیت ترین کشورها هم هستند، یعنی چین و هندوستان، مبدل به جوامعی صنعتی می شوند، لاجرم افزایش ارزش نیروی کار و رکود شدید مصرف به دنبال خواهد آمد. سرمایه داری جهانی از دهه ۱۹۷۰دچار رکود و کسادی بحرانی شده است. گواهش اینکه نرخ بهره بلندمدت در حدی نازل باقی مانده است. سرمایه داری جهانی کوشید در سایه روند «جهان گستری» به حیات خود ادامه دهد، خاصه با درگیرکردن چین و هندوستان در شبکه بازار جهانی؛ اما در آینده نزدیک، هیچ مجالی برای رشد اقتصادی افزون تر در کار نخواهد بود. از این روی، سرمایه داری جهانی به مثابه یک کل رفته رفته به پایان راه خود نزدیک می شود.

البته محدودیت هایی از این دست خودبه خود اقتصاد سرمایه داری را به آخر خط نخواهد رساند. این واقعیت که سرمایه داری صنعتی حدی محتوم دارد، یک مطلب است و این واقعیت که سرمایه داری به پایان خود می رسد، مطلبی دیگر. وقتی جامعه و اقتصاد واقعا موجود را در نظر می گیریم، باید دولت را به عنوان عاملی فعال به حساب آوریم. وقتی سرمایه داری دچار بحران می شود، دولت با تمام قوا و امکاناتش خواهد کوشید از فروریختن آن جلوگیری کند. در این مورد، محتمل ترین واقعه جنگ جهانی است. پس مهم ترین و فوری ترین وظیفه ما، آفریدن نظامی درخور دوره گذار است تا مانع وقوع جنگی شویم که بر اثر بحران سرمایه داری درمی گیرد.

,Revolution and Repetition

UMBR UTOPIA, A Journal of the

unconscious

 

 

کوجین کاراتانی

ترجمه: صالح نجفی

/ 0 نظر / 15 بازدید